Mart ayı dünyada “Kolon Xərçəngi ilə Mübarizə və Maarifləndirmə Ayı” kimi qeyd olunur. Kolorektal xərçənglər dünyada hər iki cins üçün görülmə tezliyinə görə üçüncü yerdədir. Hər il təxminən 2 milyon insana bu diaqnoz qoyulur.
Professor Əhməd Rencüzoğulları bildirib: Son illərdə kolorektal xərçəngin 50 yaşdan aşağı şəxslər arasında yayılması artmaqdadır. 50 yaşdan aşağı yaş qrupunda kolorektal xərçəngin payı 6-10 faiz arasında dəyişir. 1990-2013-cü illər arasında bu göstərici iki dəfə artıb. Artım tendensiyası davam edir. Gənc yaşlarda xəstəliyin daha gec mərhələdə aşkarlanması və şişlərin fərqli davranış xüsusiyyətləri riskin artmasına səbəb olur. Əsas səbəblərdən biri gənc yaş qruplarında müntəzəm skrininq proqramlarının kifayət qədər tətbiq olunmamasıdır.
Risk Faktorları:
- Dəyişdirilə bilən faktorlar: Çox miqdarda qırmızı və emal olunmuş ət istehlakı, liflə zəngin olmayan qidalanma, piylənmə, fiziki aktivliyin azlığı, alkoqol və siqaret istifadəsi.
- Dəyişdirilə bilməyən risk faktorları: Yaş, genetik xəstəliklər, ailə anamnezi, iltihabi bağırsaq xəstəlikləri (xoralı kolit və kron xəstəliyi), qarın nahiyəsinə əvvəlki radiasiya təsiri.
Müasir həyat tərzi ilə bağlı qidalanma vərdişlərinin dəyişməsi və fiziki aktivliyin azalması kolon xərçəngi riskini artırır.
Əlamətlər:
Kolorektal xərçəng erkən mərhələlərdə əlamət verməyə bilər. Diqqətlə izlənilməli əlamətlər:
- Gizli qanaxmalar nəticəsində yaranan halsızlıq və yorğunluq
- Bağırsaq fəaliyyətində dəyişikliklər (qəbizlik)
- Düz bağırsaqdan qanaxma
- Defekasiyadan sonra tam rahatlaşmama hissi
- Nazik formalı nəcis
- Qarın ağrısı
- Səbəbsiz çəki itkisi
Bu əlamətlər xəbərdaredici xarakter daşıyır və ciddi qəbul edilməlidir.
Kolonoskopiya:
Kolonoskopiya proseduru sedasiya altında aparıldığı üçün ağrı hiss olunmur. Müayinə öncəsi bağırsağın təmizlənməsi üçün xüsusi hazırlıq və pəhriz tətbiq olunur. Prosedurdan sonra xəstələr qısa müşahidə müddətindən sonra gündəlik həyatlarına qayıda bilərlər.
Kolon xərçəngi skrininqlərinin əsas məqsədi xərçəngə çevrilə bilən ilkin əlamətləri vaxtında aşkar etmək və ya mövcud xərçəngi tam müalicə oluna biləcək erkən mərhələdə müəyyən etməkdir.
Erkən Diaqnozun Əhəmiyyəti:
Kolorektal xərçəngdən ölüm hallarını azaltmağın ən effektiv yolu erkən diaqnozdur. Skrininq müayinələri sayəsində xərçəngə çevrilməmiş poliplər aşkar edilərək götürülə və ya xəstəlik çox erkən mərhələdə müəyyən edilə bilər.
Bağırsaq sağlamlığının qorunması həm gündəlik həyat keyfiyyəti, həm də kolorektal xərçəngdən qorunmaq üçün vacibdir. Sağlam həyat tərzi və müntəzəm tibbi müayinələr tövsiyə olunur.
Sağlam Həyat Tərzi Tövsiyələri:
- Liflə zəngin qidalar (tərəvəz, meyvə, tam taxıllar, paxlalılar və qoz-fındıq) qəbul edin.
- Qırmızı və emal olunmuş ət istehlakını məhdudlaşdırın.
- Müntəzəm fiziki aktiv olun.
- Sağlam çəkini qoruyun.
- Kifayət qədər su için.
- Siqaret və həddindən artıq alkoqoldan uzaq durun.
45 yaşdan etibarən risk qrupunda olan şəxslərdə müntəzəm skrininq müayinələrində iştirak etmək erkən diaqnoz sayəsində həyat xilas edə bilər.