Şahmat: Səssiz Kainat
Şahmat taxtası üzərində qurulmuş səssiz bir kainatdır. Burada zaman ölçülür, iradə sınaqdan keçirilir, zəka isə məsuliyyətlə üz-üzə dayanır. Hər fiqur bir taledir, hər gediş bir qərardır, hər səhv isə bir aqibətdir. Bəs, din şahmata qarşıdırmı? Bu sualın arxasında tarixi yaddaş və mifoloji sadəlik dayanır.
Tarixi Perspektiv
Şahmata münasibət dini alimlərin şərhinə və tarixi dövrə görə dəyişmişdir. İslam dünyasında şahmat saraylarda alimlər arasında məşhur olmuş, hətta bəzi müsəlman alimlərinin sevimli oyunu hesab edilmişdir. Şətrənc özündə kainatı simvolizə edir: dördbucaqlı taxta dörd ünsürü və dörd fəsli ehtiva edir.
Hüquqi Mülahizələr
Qurani-Kərimdə şahmat haqqında birbaşa hökm yoxdur. Sünnədəki bəzi rəvayətlər zəif hesab edilmişdir. Klassik şərhçilər qəti haram hökmü üçün kifayət etmədiyini vurğulamışlar. Məzhəblərin mövqeyi vahid olmayıb. Bəziləri ehtiyatla yanaşmış, digərləri qumarla müşayiət olunmadıqda haram saymamışlar. İslam hüququ insan ağlının qorunmasını əsas prioritetlərdən biri sayır. Əgər şahmat ağlı inkişaf etdirirsə, onu qadağan etmək bu prinsipə zidd görünə bilər.
Digər Dinlərdə
Xristianlıqda Müqəddəs Kitabda şahmatdan bəhs edilmir. Orta əsrlərdə bəzi kilsə dairələri şahmata şübhə ilə yanaşırdı, lakin bu, doktrinal hökm deyildi. Yəhudi dini
Şahmat və Ədəbiyyat
Şahmat strateji düşüncə, planlaşdırma, məntiq kimi qabiliyyətləri inkişaf etdirir. Dünya mədəniyyətində iz qoymuş mütəfəkkirlərin əsərlərində şahmat metaforası geniş istifadə olunur. Nizami Gəncəvi dünyanın quruluşunu şahmat lövhəsinə bənzətmişdir. Vladimir Nabokovun “Lujin müdafiəsi” romanı şahmat və insan psixologiyası arasındakı əlaqəni əks etdirir.
Mənəvi Dəyərlər
Şahmat təsadüfləri sevmir; ağıl, səbir və məsuliyyət əsasdır. Din də eyni intizamı tələb edir: nəfsə nəzarət, zamanın dəyərini bilmək, məsuliyyətli davranmaq. Psixoloji tədqiqatlar şahmatın analitik düşüncəni gücləndirdiyini göstərir. Din insanın daxili aləmini nizama salmağa çalışır; biri zehni, digəri ruhu tərbiyə edir.
Nəticə
Səmavi dinlərin müqəddəs mətnlərində şahmata dair qəti qadağa yoxdur. Tarixi qadağalar çox vaxt siyasi xarakter daşıyır. Şahmat insan ağlının səssiz zikridir. Şahmat taxtası həyatın miniatür modelidir. Ən vacibi odur ki, düşünərək oynayaq.